Hverjir eru neytendur?

Skv. 2. málslið 1. mgr. 7. gr. laganna er öllum neytendum heimilt að leita til talsmanns neytenda með erindi sín, sbr. og a-lið 2. mgr. 6. gr. Lögin gera ekki ráð fyrir því að aðrir en neytendur og eftir atvikum samtök þeirra geti sent talsmanni neytenda formlegt erindi.

Því skiptir miklu máli hverjir geti talist neytendur í skilningi laga enda gilda í sumum tilvikum mismunandi réttarreglur um viðskipti neytenda við seljendur vöru og þjónustu en sambærileg viðskipti annarra.

• Neytandi er í fyrsta lagi einstaklingur; lögaðilar á borð við fyrirtæki, frjáls félagasamtök eða stofnanir geta að jafnaði ekki sem slík talist neytendur þó að þessir aðilar kaupi í mörgum tilvikum sams konar vöru og þjónustu og neytendur.
• Þá þurfa í öðru lagi að eiga sér stað viðskipti með vöru eða þjónustu, þ.e. gegn endurgjaldi, eða að tilgangurinn sé sá, svo sem við markaðssetningu.
• Í þriðja lagi þarf sala vöru eða þjónustu að eiga sér stað í atvinnuskyni, sbr. frétt um það álitaefni í einu tilviki.
• Í fjórða lagi mega kaupin ekki vera í atvinnuskyni einstaklings að meginstefnu til (en nýleg lagaþróun bendir til þess að kaup geti talist neytendakaup þó að kaupin séu að hluta til í tengslum við starf einstaklingsins, þ.e. sem starfsmaður); ekki er lengur gerð sú fortakslausa krafa að til þess að kaup geti talist neytendakaup sé söluhlutur aðallega ætlaður til persónulegra nota fyrir kaupandann, fjölskyldu hans, heimilisfólk eða þá sem hann umgengst.

Einstaklingur getur e.t.v. eftir atvikum bæði talist neytandi og skjólstæðingur eða borgari í sama réttarsambandinu en þá gilda mismunandi reglur og eftirlitskerfi um stöðu einstaklingsins sem neytanda og um aðra hagsmuni hans, t.d. sem skjólstæðings heilbrigðisstarfsmanns, sbr. nánar svar við algengri spurningu um þetta atriði. Skattamál og umhverfismál eru dæmi um mál sem falla ekki undir talsmann neytenda

Þarf að gæta að því að hlutverk talsmanns neytenda skarist ekki um of við hlutverk annarra samfélagsstofnana, svo sem umboðsmanns Alþingis.