Talsmaður Neytenda | Forsíða » Börn sem neytendur

Aukin neytendavernd barna

Frá og með 15. mars 2009 eiga engar sjónvarpsauglýsingar að vera í barnatíma, skorður eru settar við kostun og annarri markaðssókn í skólum og forðast skal markaðssókn gagnvart börnum á matvælum með hátt innihald sykurs, salts, fitu og transfitusýru samkvæmt leiðbeinandi reglum sem talsmaður neytenda og umboðsmaður barna gáfu út 28. janúar 2009. Eins og þessi dæmi gefa til kynna og nánar er rökstutt í formála og rakið í skýringum við leiðbeiningarnar er megin áhersla á þessi þrjú atriði, þ.e.

áhrifaríka miðla á borð við sjónvarp,
vettvang sem á að vera laus undan markaðsáreiti gagnvart börnum eins og skólastofnanir og
innihald sem getur verið skaðlegt í miklu magni svo sem óholl matvara.

Þessari vinnusíðu var meðan á samráðsferlinu stóð ætlað að auðvelda samráð við hagsmunasamtök fyrirtækja, stjórnsýsluaðila og almannasamtök neytenda, launafólks, foreldra og annarra um undirbúning samkomulags eða samráðs um reglur sem setja frekari

mörk við markaðssókn sem beinist að börnum

Eins og kunnugt er hafa talsmaður neytenda og umboðsmaður barna frá 2005 unnið að því að setja frekari mörk en eru í gildandi lögum og reglum við markaðssókn sem beinist - beint eða óbeint - að börnum. Talsmaður neytenda hefur frá 2005 lögum samkvæmt gegnt því hlutverki að

standa vörð um hagsmuni og réttindi neytenda og
stuðla að aukinni neytendavernd.

Síðan 1995 hefur umboðsmaður barna lögum samkvæmt haft það hlutverk að

bæta hag barna og
standa vörð um hagsmuni, þarfir og réttindi þeirra
svo og koma á framfæri tillögum um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnsýsluhafa er varða börn sérstaklega og bregðast við með tiltækum úrræðum telji hann að brotið sé gegn réttindum, þörfum og hagsmunum barna í samfélaginu, og stuðla að því að kynna fyrir almenningi löggjöf og aðrar réttarreglur er varða börn og ungmenni.

Opinberlega var málið fyrst sett formlega á dagskrá með því að talsmaður neytenda og umboðsmaður neytenda héldu ásamt samtökunum Heimili og skóli málþing 1. mars 2006 undir yfirskriftinni Börn og auglýsingar um það hvort vilji væri til þess að setja frekari mörk við markaðssókn sem beinist að börnum. Auk þessara 3ja aðstandenda málþingsins héldu fjölmargir sérfræðingar og fulltrúar stjórnsýsluaðila og samtaka erindi, svo og þáverandi viðskiptaráðherra. Erindin má kynna sér hér.

Frekari mörk við markaðssókn sem beinist að börnum

Vinnusíðu þessari er ætlað að stuðla að umræðu í samfélaginu um málefnið og vera grundvöllur fyrir frekari viðræður við fyrirtæki og hagsmunasamtök þeirra, almannasamtök, stjórnsýsluaðila, fræðimenn, foreldra og ekki síst neytendur um hvernig sé rétt að setja frekari mörk við markaðssetningu sem beinist að börnum og hvar þau mörk skuli liggja. Gengið er út frá því að sammæli sé um að setja þurfi slík mörk og því bíður betri tíma að rekja frekar hver sé tilgangur og rök með þessari viðleitni talsmanns neytenda og umboðsmanns barna. Með því að hefja þetta víðtæka samráðsferli í kjölfar upplýsingasöfnunar undanfarin tvö ár (2005-2007) er stefnt að því að væntanlegt samkomulag verði einfalt og lausnarmiðað – segja heldur hvernig má frekar gera fremur en að einskorða viðfangsefnið hvað hefur verið gert illa. Slík dæmi eru þó mikilvægur grundvöllur verkefnisins.

Markmiðið er að til verði eitt skjal með gildandi laga- og siðareglum (íslenskum og alþjóðlegum) og frekari viðbótarleiðbeiningum sem samið verði um við talsmann neytenda og umboðsmann barna eða samráð haft um og embættin síðan gefi út sem leiðbeiningar.

Senda inn athugasemd til Gísla Tryggvasonar, talsmanns neytenda, og Margrétar Maríu Sigurðardóttur, umboðsmanns barna, um álitaefnið.

Á undirsíðum þessarar kynningarsíðu má lesa frekar um

gildissvið væntanlegs samkomulags eða leiðbeininga,
möguleg greinimörk eða viðmið svo auðvelt sé að fylgja reglunum, fylgjast með þeim og fylgja þeim eftir,
þær leiðir sem færar eru eru við að setja frekari mörk við slíkri markaðssókn,
meginsjónarmið við afmörkun hversu langt þarf að ganga í neytenda- og barnavernd,
þau úrræði sem hugsanleg eru til þess að fylgja slíkum reglum eftir og tiltæk úrræði að lögum,
hugmynd að tímaramma fyrir verkefnið,
yfirlit yfir hagsmunaaðila sem rætt hefur verið og rætt verður við um að setja frekari mörk við markaðssókn sem beinist að börnum og
síðast en ekki síst dæmi um álitaefni og hugmyndir að lausnum á þessu sviði.

Helstu reglur sem í gildi eru varðandi neytendavernd gagnvart börnum

Erindi Ingibjargar Rafnar, umboðsmanns barna, 1. mars 2006 á málþingi samtakanna Heimilis og skóla og embætta talsmanns neytenda og umboðsmanns barna um efnisreglur laga er varða markaðssetningu gagnvart börnum.

Lagaákvæði er varða markaðssetningu með fjarskiptatækjum, samantekt IR.

Umboðsmenn neytenda á Norðurlöndum og þáverandi Verðlagsstofnun settu árið 1992 Sameiginlegar stefnumarkandi reglur um sjónvarpsauglýsingar. Talsmaður neytenda hefur frá 2005 gegnt því hlutverki að standa vörð um hagsmuni og réttindi neytenda og stuðla að aukinni neytendavernd. Undirbúningur að samkomulagi eða samráði um mörk við markaðssetningu sem beinist að börnum er í sama anda en síðan 1995 hefur umboðsmaður barna haft það hlutverk að bæta hag barna og standa vörð um hagsmuni, þarfir og réttindi þeirra svo og koma á framfæri tillögum um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnsýsluhafa er varða börn sérstaklega og bregðast við með tiltækum úrræðum telji hann að brotið sé gegn réttindum, þörfum og hagsmunum barna í samfélaginu, og stuðla að því að kynna fyrir almenningi löggjöf og aðrar réttarreglur er varða börn og ungmenni.

Í reglunum kemur m.a. fram að sjónvarpsauglýsingar

eigi að vera skýrt afmarkaðar með merki,
eigi að vera skýrt aðgreindar frá almennri dagskrá
megi ekki beinast einhliða að undirmeðvitund fólks.

Þessar almennu reglur eiga við um alla en verður í samræmi við almennar meginreglur um barnavernd og neytendavernd að túlka strangar þegar börn eiga í hlut.

Hvað varðar börn og sjónvarpsauglýsingar er sérstaklega vikið að því í reglunum að auglýsingar

miðist við að börn sjái þær og heyri,
eigi að fela í sér sérstaka varkárni vegna áhrifagirni og reynsluleysis barna og unglinga,
megi ekki notfæra sér trúgirni og traust barna og unglinga,
megi ekki hvetja börn og unglinga til þess að hafa áhrif á aðra um kaup á vöru eða þjónustu,
megi ekki gefa börnum og unglingum óraunhæfar hugmyndir um verðmæti vöru eða þjónustu,
megi ekki gefa í skyn að verð vöru hæfi fjárhag allra fjölskyldna,
megi aðeins hafa börn sem þátttakendur séu þau eðlilegur þáttur í því umhverfi sem er sýnt eða til að sýna notkun vöru eða þjónustu,
megi ekki sýna teiknimyndapersónur eða fólk sem kemur reglulega fram í barna- og unglingaþáttum til að ná sérstaklega til barna eða unglinga.