27. jún. 2010

„Neytendur voru sýknaðir“

Sérfræðingur í kröfurétti og fullnusturéttarfari telur í áliti til talsmanns neytenda fullvíst að dómar Hæstaréttar um gengistryggð bílalán eigi einnig við um slík íbúðarlán og rökstyður það m.a. með vísan til lagareglna um skuldabréf.

„Neytendur voru sýknaðir“ var haft eftir talsmanni neytenda eftir að Hæstiréttur kvað upp tvo dóma í málum er varða gengistryggð lán. Þessi ummæli talsmanns neytenda lýsa réttaráhrifum umrædda dóma vel og í raun betur en nokkur önnur þar sem þau vísa til þess að neytendur voru hafðir að rangri sök á grundvelli ólögmætra samningsskilmála. En hver eru réttaráhrif umræddra dóma? Munu þeir hafa áhrif á húsnæðislán sem fjármálafyrirtæki telja sig hafa veitt í erlendri mynt? Hvað stendur eftir af skuld sem byggði á ólögmætri gengistryggingu og geta fjármálafyrirtæki hækkað vexti þeirra eða litið svo á að þau skuli vera verðtryggð?

 

Dómarnir leggja skýrar línur

Ljóst má vera að skiptar skoðanir verða um fordæmisgildi dómanna og ekki er ólíklegt að fjármálafyrirtækin muni láta reyna á réttmæti mismunandi lánaforma, þ. á m. þeirra sem notuð voru í tengslum við húsnæðislán. Þrátt fyrir að einungis hafi reynt á gildi tiltekinna lánasamninga í umræddum dómum þá er ljóst að þeir leggja skýrar línur sem geta haft áhrif á aðrar lánategundir en þær sem deilt var um.

Dómar Hæstaréttar eru afdráttarlausir varðandi það álitaefni hvort veita megi lán í íslenskum krónum sem er tengt gengi erlendra gjaldmiðla - slíkt er óheimilt. Annað gildir um lán sem sannanlega eru veitt í erlendum gjaldmiðlum en óumdeilt er að slík lán eru lögmæt. Það sem ræður úrslitum í hverju tilviki fyrir sig er mat á því hvort lán var í raun veitt í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Við mat á því hvort lán sé í erlendri mynt eða krónum ber skv. dómum Hæstaréttar að líta til þess í hvaða mynt fjárhæð lánsins var ákveðin og hvort erlendar myntir hafi verið tilteknar í ákveðnum hlutföllum, hver yfirskrift (heiti) lánasamnings er, hvort lánið var greitt út í krónum og hvort endurgreiðslur voru greiddar í krónum – þ.m.t. framtíðarafborganir skv. greiðsluyfirliti sem fjármálafyrirtæki er skylt að leggja fram við gerð lánasamnings. Eru sjónarmið Hæstaréttar að þessu leyti í nokkru samræmi við ákvæði laga um neytendalán nr. 121/1994 þar sem sú skylda er lögð á lánveitendur að upplýsa um höfuðstól lánsfjárhæðarinnar og fjölda einstakra greiðslna og fjárhæð þeirra.

Öruggt ef fimm skilyrðum er fullnægt

Af þessu má ráða að ef í yfirskrift lánasamnings er talað um gengistryggingu, fjárhæð láns tilgreind í íslenskum krónum (þó hlutfall erlendra mynta sé tilgreint í prósentum), lánið greitt út í krónum og endurgreitt í krónum, yfirlit um framtíðarafborganir tilgreindar í krónum þá má slá því föstu að tenging lánsfjárhæðar við erlendar myntir er ólögmæt.

Í umræddum dómum Hæstaréttar var fjallað um gengistryggingu lánasamninga sem ekki voru skuldabréf líkt og tíðkast þegar lán eru veitt til húsnæðiskaupa, en óhætt er að slá því föstu að nánast öll húsnæðislán fjármálafyrirtæja séu skuldabréfalán. Við mat á því hvort húsnæðislán í formi skuldabréfs sé krónulán eða lán í erlendri mynt ber að styðjast við þau sjónarmið sem Hæstiréttur byggði á, auk annarra sjónarmiða sem leiða má af meginreglum kröfuréttar um skuldabréf. Í umfjölluninni hér að neðan verða tekin til skoðunar húsnæðislán, sem byggja á skuldabréfi og fjárhæð er tiltekin í krónum en hlutfall erlendra mynta tilgreint í prósentum, teljist vera lán í krónum eða erlendri mynt. Gert er ráð fyrir því að lánin hafi verið greidd út í krónum og endurgreidd í krónum.

Ákvæði laga um fullnusturéttarfar, samningsveð og stimpilgjald styðja kröfur neytenda...

Um skuldabréf gilda strangar reglur er lúta að formi þeirra. Fullnægji skjal ekki hinum ströngu formreglum telst það ekki skuldabréf og hefur ekki réttaráhrif sem slíkt, þó skuldari sé vissulega skyldur til að greiða skuld skv. efni skjalsins. Eitt af þeim skilyrðum sem þarf að vera fullnægt til að skjal teljist skuldabréf er að það kveði á um skyldu skuldarans til að greiða ákveðna peningafjárhæð, en misbrestur á slíku veldur því að skjal telst ekki skuldabréf. Á þessu byggir t.d. 7. tl. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989 en þar segir að fjárnám megi gera á grundvelli „skuldabréfs fyrir ákveðinni peningaupphæð“. Í lögskýringargögnum er síðan tiltekið að í þessu felist að skuldabréfið verði sjálft að taka af skarið um fjárhæð skuldarinnar. „Það verður þannig að bera skýrlega og ótvírætt með sér, hver skuldafjárhæðin er, hvort sem um höfuðstól eða eftirstöðvar hans er að ræða, vexti, verðbætur o.s.frv.“ Sambærilegt ákvæði er í 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Misbrestur á framangreindu leiðir til þess að kröfuhafi getur ekki krafist fjárnáms eða uppboðs án undangengins dóms.

Hér má einnig benda á 4. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997 þar sem tiltekið er að gildi veðsetningar sé háð því að fjárhæð veðkröfu sé tilgreind í íslenskum krónum, erlendri mynt eða reiknieiningu (sbr. t.d. SDR). Umrætt ákvæði tekur til húsnæðislána bankanna sem iðulega njóta fyrsta veðréttar í húsnæði greiðanda. Misbrestur á því að veðsetning fullnægji fyrrgreindu ákvæði leiðir til þess að veðréttur stofnast ekki til handa kröfuhafa.

Þá eru skuldabréf jafnframt stimpilskyld skv. lögum um stimpilgjald nr. 36/1978 en fjárhæð stimpilgjalds er mismunandi eftir því hvort um er að ræða skuldabréf eða aðra tegund lánasamninga. Þá er mismunandi aðferð notuð við útreiknings stimpilgjalds eftir því hvort lán er í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli, en af skuldabréfaláni í erlendri mynt reiknast stimpilgjald á grundvelli sölugengis þess dags sem stimplunin fer fram.

Hvaða máli skipta framangreindar reglur, sem tengjast skuldabréfum, umfjöllun um það hvort lán sé í erlendri mynt eða krónum? Skal það nú skýrt nánar.

... annars myndi veðréttur ekki stofnast og fjárnám og nauðungarsölur hefðu ekki náð fram að ganga

Framangreind lagaákvæði byggja á því að fjárhæð láns beri að tiltaka í skuldabréfi óháð því í hvaða mynt það er. Sé ekki skýrt kveðið á um fjárhæð lánsins þá veitir skuldabréf ekki þann rétt sem það ella hefði veitt.

Öll húsnæðislán fjármálafyrirtækja til einstaklinga eru veitt í formi skuldabréfa sem alla jafna eru tryggð með fyrsta veðrétti í fasteign skuldarans. Fjárhæð umræddra lána er tilgreind í krónum en ekki í hinni erlendu mynt. Meðhöndlun þessara lánaforma hefur öll byggt á því að um skuldabréf sé að ræða, s.s. í tengslum við stofnun veðréttar, þinglýsingu, greiðslu stimpilgjalda og fjárnáms- og uppboðsaðgerðir.

Eitt af frumskilyrðum þess að lán í erlendri mynt teljist skuldabréfalán og njóti veðréttinda í eign greiðanda er að skjalið tilgreini fjárhæð kröfunnar í erlendum myntum. Sé látið hjá líða að tilgreina fjárhæð hinnar erlendu myntar stofnast ekki veðréttur til handa kröfuhafa, sbr. fyrrnefnt ákvæði laga um samningsveð er kveður á um að lánsfjárhæð beri að tilgreina í krónum, erlendri mynt eða mynteiningu. Hafi hins vegar fjárhæð lánsins verið tilgreind í íslenskum krónum, auk hlutfalla erlendra mynta, þá er það forsenda þess að veðréttur stofnast að litið sé svo á að lánið sé í íslenskum krónum. M.ö.o. veðréttur getur aðeins stofnast ef litið er svo á að lán sé í krónum.

Fjármálafyrirtæki hafa krafist fjárnáms og uppboðs á grundvelli umræddra húsnæðislána, án undangengis dóms, og hefur slíkt ekki sætt athugasemdum af hálfu sýslumanns. Þar sem skilyrði umræddra úrræða er að skuldabréfi kveði á um fjárhæð kröfu - „...bera skýrlega og ótvírætt með sér, hver skuldafjárhæðin er...“ - þá er það forsenda fyrir beitingu þeirra að litið sé svo á að lánið sé í íslenskum krónum. Fyrrgreind framkvæmd staðfestir því að umrædd lán séu í krónum þar sem skuldabréf sem kveður á um hlutfall erlendra mynta, án þess að tilgreina fjárhæð þeirra, fullnægir ekki áðurnefndu ákvæði aðfararlaga til að teljast lögmætur grundvöllur fjárnáms.

Fjármálafyrirtæki hafa innheimt kostnað vegna stimpilgjalds hjá skuldara sem byggt hefur á fjárhæð bréfsins í krónum og staðfestir slíkt að umrædd lán séu í íslenskum krónum.

Fjármálafyrirtæki og sýslumenn hafa meðhöndlað umrædd skjöl líkt og um skuldabréf sé að ræða. Slík framkvæmd staðfestir að um sé að ræða skuldabréfalán í íslenskum krónum, tengd við gengi erlendra gjaldmiðla, ella hefðu þau ekki stofnað veðrétt, veitt heimild til fjárnáms/uppboðs og stimpilgjald hefði orðið annað. Með hliðsjón af framangreindu má fullvíst telja að tenging húsnæðislána við gengi erlendra gjaldmiðla, veitt í formi skuldabréfa, teljist ólögmæt.

En gætu fjármálafyrirtækin reyndt að halda því fram að umræddu húsnæðislán væru ekki skuldabréfalán heldur lánasamningar í erlendri mynt þar sem aðrar reglur gilda um þá en skuldabréfalán? Telja verður slíkt ólíklegt í ljósi þess að þau myndu tapa veðrétti sínum í fasteignum skuldara, auk þess sem fjárnám og uppboðsagerðir sem þegar hafa verið framkvæmdar á grundvelli húsnæðislánanna væru ólögmæt. Slík málsmeðferð væri því líkleg til að leiða til óhagfelldari niðurstöðu fyrir fjármálafyrirtækin, auk þess sem hún er óraunhæf með hliðsjón af framkvæmdinni til þessa.

Kemur eitthvað í stað ólögmætrar gengistryggingar?

Ólögmæt gengistrygging haggar ekki ein og sér ekki gildi lánasamnings, hvort sem hann er í formi skuldabréfs eður ei. Eina breytingin sem verður á efni lánasamningsins er sú að óheimilt er að láta fjárhæð lánsins taka breytingum eftir gengi erlendra gjaldmiðla, en önnur ákvæði hans gilda áfram, þ.m.t. vaxtaákvæði, gjalddagar, vanskilaúrræði o.s.frv. Breytingar á þeim skilmálum er standa eftir óhaggaðir í lánasamningum verða ekki gerðar einhliða af hálfu fjármálafyrirtækis nema lánasamningur veiti slíka heimild eða slíkt megi leiða af ákvæðum laga.

Líklegt má telja að fjármálafyrirtæki reyni að hækka vexti og/eða reikna verðbætur vegna breyttra forsenda. Í slíkum tilvikum gæti reynt á ákvæði laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og meginreglur samningaréttar.

Í umræðu undanfarinna daga hefur verið vísað til 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu en þar segir orðrétt:

„Ef samningur um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti telst ógildur og hafi endurgjald verið greitt ber kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft. Við ákvörðun endurgreiðslu skal miða við vexti skv. 4. gr., eftir því sem við getur átt.“

Umrætt lagaákvæði veitir kröfuhafa engan rétt enda fjallar það um réttarstöðu skuldarans þegar kröfuhafi hefur ranglega haft af skuldara hærri fjárhæð en honum bar réttur til. Við slíkar aðstæður fer ákvörðun um vexti af endurgreiðslukröfu skuldara samkvæmt 4. gr. laganna. Ekki verður séð að kröfuhafi geti byggt heimild sína til að breyta vöxtum og/eða verðtryggja lán með vísan til 18. gr. þar sem ekki er vikið að rétti kröfuhafans til breytinga á lánasamningi við fyrrgreindar aðstæður. Þá ber að hafa í huga að umrætt ákvæði er VII. í kafla laganna er ber heitið „Viðurlög og málsmeðferð“ sem staðfestir ennfrekar að um er að ræða ákvæði sem ætlað er að tryggja hagsmuni skuldarans vegna ólögmætra ráðstafana kröfuhafa. Einkennilegt væri ef viðurlagaákvæði fæli í sér rétt til handa hinum brotlega.

Þá hefur einnig verið vísað til 4. gr. vaxtalaga að því er varðar heimildir fjármálafyrirtækja til að endurákvarða vexti. Skilyrði þess að umræddu ákvæði verði beitt er að vaxtaprósenta sé ekki tiltekin í lánasamningi. Þegar af þeirri ástæðu verður ákvæðinu ekki beitt þar sem öll húsnæðislán, sem og bílalán, kveða nú þegar á um tilteknar vaxtagreiðslur.

 

Fjármálafyrirtækin í vondri trú

Geta þá fjármálafyrirtæki skýlt sér á bak við brostnar forsendur og gert kröfu um að þau fái að verðtryggja umrædd lán og/eða hækka vexti þar sem gengistrygging hefur verið ólögmæt?

Við mat á slíku ber m.a. að líta til efni samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Ólíklegt verður að telja að dómstólar muni fallast á að fjármálafyrirtæki gætu breytt vaxtaákvæðum lánasamninga á grundvelli brostinna forsenda í ljósi þeirrar yfirburðarstöðu sem þau höfðu við samningsgerðina. Ekki væri ólíklegt að dómstólar kæmust að þeirri niðurstöðu að fjármálafyrirtæki hefðu mátt vita að forsendur fyrir gengistryggingu lána stóðust ekki lög þegar lánin voru veitt – m.ö.o. þau áttu að þekkja lögin. Þegar af þeirri ástæðu gætu fjármálafyrirtæki ekki borið fyrir sig forsendubrest á síðari stigum þar sem hann mátti vera þeim ljós strax í öndverðu. Hér verður einnig að líta til þess að það stendur fjármálafyrirtækjum nær að tryggja lögmæti lánasamninga og eðlilegt að þeir beri áhættuna ef eigin mistökum sem draga úr fjárhagslegum ávinningi þeirra af lánveitingum. Þá er og kveðið á um það í c. lið 36. gr. samningalaganna að ekki skuli taka tillit til atvika er koma til eftir samningsgerð ef slíkt er neytenda í óhag þegar metið er hvort samningur er ósanngjarn.

Með hliðsjón af framangreindu er nærtækt að álíta að skilmálar gengistryggðra lána haldist óbreyttir þó gengistryggingin sem slík sé ólögmæt. Fjármálafyrirtæki hafa því ekki heimild til að breyta vaxtaskilmálum og/eða taka upp verðtryggingu nema lántaki samþykki slíkt eða lánasamningur kveði berum orðum á um slíkar heimildir.

 

Hvað stendur eftir af skuldinni?

Ljóst má vera að fjármögnunarfyrirtækin er töpuðu málum sínum í Hæstarétti 16. júní sl. bíður ærið verkefni þar sem þau þurfa að reikna út heildarfjárhæð afborgana sem skuldari hefur þegar greitt og þess sem hann hefði átt að greiða. Ekki verður séð að skuldari tapi neinum rétti þó hann hafi ekki greitt af láni með fyrirvara þar sem allar greiðslur sem hann innti af hendi fóru inn á lánið og eiga því með réttu að koma til lækkunar á því. Hafi skuldari greitt meira inn á lánið en rétt var öðlast hann rétt til endurgreiðslu og fer um slíka kröfu skv. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu.

Erfiðast verður hins vegar fyrir fjármögnunarfyrirtækin að vinda ofan af þeim lánum sem hafa farið í vanskil, en í þeim tilvikum hafa þau krafist greiðslu dráttarvaxta, farið í kostnaðarsamar innheimtuaðgerðir o.s.frv. Líklegt má telja að slíkar aðgerðir hafi verið óheimilar þar sem kröfuhafinn gætti þess ekki að reikna afborganir rétt út en slíkt stendur honum nær. Þannig hafa fjármögnunarfyrirtækin haft uppi rangar kröfur sem aftur leiddu til þess að vanefndaúrræðum var beitt.

• Prenta
• Senda

Heimilt er að birta greinar af vef talsmanns neytenda ef heimildar, höfundar og dagsetningar er getið.