Neytendur eru samkvæmt skilgreiningu yfirleitt ekki í beinum samskiptum við ríkið og er því ekki nærtækt að mannréttindi í stjórnskipulegri merkingu hafi beina þýðingu fyrir þá. Þó má sem dæmi nefna að það mikilvæga formskilyrði hafi a.m.k. óbeina þýðingu fyrir neytendur að skattamálum skuli

Tilvitnað stjórnarskrárákvæði kann t.a.m. að koma til skoðunar vegna athugunar á umgjörð fasteignamarkaðar og réttarstöðu fasteignareigenda. Þá hefur verið bent oftar en einu sinni á það í umsögn til Alþingis neytendur hafi ekki aðeins hagsmuni af – heldur einnig rétt á –  því að lagareglur um um verðmyndun, viðskiptahætti og viðskiptakjör séu einfaldar, stöðugar og gagnsæjar.

Mannréttindabrot gegn neytendum?

En hvað með hefðbundin mannréttindi neytenda – gagnvart viðskiptalífinu; eru þau engin? Reyndar er fremur ólíklegt í virku samkeppnisumhverfi að fyrirtæki fari í manngreinarálit þannig að það stangist á við stjórnarskrárákvæði sem vernda fólk gegn mismunun vegna

Ef slíkt kemur til geta viðskiptavinir vonandi greitt atkvæði með fótunum og skipt við einhvern annan en ekki er útilokað að mannréttindabrot geti komið til skoðunar ef fyrirtæki mismunar þjóðfélagshópum sem njóta verndar þessa ákvæðis.

 

Málefnalegur munur

Samkvæmt hefðbundinni afstöðu geta fyrirtæki eins og aðrir gert mannamun ef það byggist á málefnalegum og viðskiptalegum forsendum, t.d. að þeir sem kaupa mikið fá magnaafslátt og þeir sem bjóða betri tryggingar fá betri lánakjör. Viðskiptafrelsi og samningafrelsi er þó ekki sérstaklega varið í stjórnarskránni eins og ýmis réttindi borgaranna.

Talið er að mannréttindaákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála geti í sumum tilvikum haft svonefnd einkaréttaráhrif þannig að borgararnir njóti ekki aðeins frelsis frá afskiptum ríkis eða réttinda gagnvart því heldur einnig í samskiptum sín á milli, t.d. neytendur gagnvart fyrirtækjum. Þar sem neytendalöggjöf er orðin nokkuð þróuð á Norðurlöndum hefur lítið reynt á þetta.

Kynjajafnrétti neytenda!

Hvað þá með jafnrétti kynjanna? Í stjórnarskránni segir einnig:

Gildir þetta gagnvart viðskiptalífinu – og er sá réttur virtur? Hugsanlegt er að þetta ákvæði geti haft einkaréttaráhrif. T.d. getur verið álitamál hversu langt er hægt að ganga í að greina á milli kynja í persónutryggingum þar sem karlar greiða hærra iðgjald fyrir líftryggingar en konur greiða meira fyrir sjúkdómatryggingar; sá munur byggist á áhættumati þar sem karlar hafa hærri dánartíðni á tryggingartíma en konur hærri sjúkdómatíðni. M.ö.o. er líklegt að kynjajafnrétti og jöfn staða hópa sem njóta sérstakrar verndar stjórnarskrár og mannréttindasáttmála geti haft lagaleg áhrif þannig að mismunun gagnvart þessum hópum sé óheimil þó að á frjálsum makraði sé.

Þá er hugsanlegt að stjórnarskrárákvæðið megi nota sem rök ef fyrirtæki eru talin mismuna konum og körlum – til viðbótar við almenna viðskiptalöggjöf, svo sem þá vísireglu að

Ekki þarf þó endilega að vitna í stjórnarskrá eða velta fyrir sér mögulegum einkaréttaráhrifum hennar því þau hafa þegar komið til framkvæmda í almennri jafnréttislöggjöf þar sem segir m.a.:

„Hvers kyns mismunun eftir kynferði, hvort heldur bein eða óbein, er óheimil.“

Við þessu ákvæði liggja viðurlög í sömu lögum.

Í kvöld – eftir að þessi grein var tilbúin – bárust svo fréttir af því að dönskum konum byðust hærri tilboð en körlum á sama aldri í bifreiðatryggingar. Samkvæmt því sem haldið var fram í fréttum RÚV greiða danskar konur því hærri bifreiðatryggingaiðgjöld en karlar. Í raun væri væntanlega hægt að réttlæta mismunun í hina áttina út frá þeirri forsendu að ungar konur eru að jafnaði öruggari bílstjórar en karlar á sama aldri.

„Dömuklipping“

Það sem helst hefur komið til tals í þessu sambandi er verð á hárklippingu fyrir karla annars vegar og konur hins vegar. Sem endranær er grundvallaratriði þar að

„[f]yrirtæki, sem selur vörur eða þjónustu til neytenda, skal merkja vöru sína og þjónustu með verði eða sýna það á svo áberandi hátt á sölustaðnum að auðvelt sé fyrir neytendur að sjá það.“

En er það nóg?

Alkunna er að klipping og hársnyrting fyrir konur er dýrari en fyrir karla. Systurembætti talsmanns neytenda í Finnlandi – umboðsmaður neytenda – hefur hvatt hársnyrtigeirann til þess að gæta að jafnrétti neytenda í þessu sambandi.

Þær skýringar sem fyrirtækin gefa væntanlega eru tvenns konar.

Í fyrsta lagi hefur heyrst sú skýring að sú þjónusta sem tengist klippingu kvenna sé önnur og meiri og réttlæti því hærra verð meðan karlar láta oft við það sitja að láta klippa hárið. Þetta gefur auga leið að getur réttlætt verðmun svo engin mismunun felst t.a.m. í því að klipping og litun er dýrari en klippingin ein.

Í öðru lagi hefur sú ástæða verið gefin að verð á klippingu eins og annarri þjónustu ráðist m.a. af tímalengd og flækjustigi – þ.m.t. efnanotkun – þannig að lengri og erfiðari klippingar séu dýrari en sú virðist oft raunin með konuhárklippingar, a.m.k. í heild; ekki er þó víst að nettótíminn sé jafnlangur ef bið er inn á milli.

Í þriðja lagi eru sumar hársnyrtistofur sem sérhæfa sig annað hvort í dömuhárklippingum eða hárskurði fyrir herra. Þá er vandinn sá sami og í álitaefninu um launamun kynjanna að helst þarf að vera um að ræða sama atvinnurekandann og sama eða sambærilegt starf til þess að unnt sé að tala um launamismunun sem byggð sé á kynferði. Ef um er að ræða stofu sem býður bæði upp á herra- og dömuklippingu og klipping eða önnur þjónusta er sams konar eða sambærileg að flækjustigi og svipuð að meðaltímalengd er ekkert sem réttlætir mismunandi verð. Óformleg könnun sem gerð var í dag sýnir að munurinn getur verið töluverður á svonefndum dömuklippingum og herraklippingum. Verðmunur var líklega marktækur en úrtakið ekki; munurinn var líka mjög breytilegur.

 

Lausnin

Kjarni málsins er hins vegar að það á ekki lengur að vera neitt sem heitir dömuklipping og herraklipping. Að mínu mati á þjónustan að vera kynhlutlaus eins og störfin; það er ekki lengur til neitt sem heitir hjúkrunarkona og aldrei hefur verið til neitt sem heitir kvenlögfræðingur. Stéttarfélög eru nú orðin kynhlutlaus og verið er að reyna að draga úr hefðbundnu kynjamynstri í náms- og starfsvali ungs fólks. Með sama hætti ætti þjónusta á hársnyrtistofum að vera kynhlutlaus og heita klipping, blástur, litun o.s.frv. – án tillits til kyns – enda er munur á hári innan sama kyns sennilega álíka mikill og milli kynja, m.a. vegna aldurs. Þarfir og óskir viðskiptavina hársnyrtistofa eru sömuleiðis breytilegar innan kyns rétt eins og milli kynja. Ef nafngiftir á þjónustuliðum hársnyrtistofa eru kynhlutlausar er erfitt að halda því fram að neytendur verði fyrir kynjamisrétti á hárgreiðslustofum – en annars er sú hætta ávallt fyrir hendi.

Gísli Tryggvason, talsmaður neytenda.

Í næsta talhorni verður fjallað um greiðslur fyrir þjónustu verktaka.

• Prenta
• Senda

Heimilt er að birta greinar af vef talsmanns neytenda ef heimildar, höfundar og dagsetningar er getið.